مقدمه: اين مقاله برگرفته از يك پژوهش پيمايشي است كه در درس فنون و مهارتهاي تحقيق در پاييز 1387 انجام شده و هدف آن سنجش ميزان آگاهي و استفاده جوانان شهر تهران از خدمات تجارت الکترونيک بوده است.  نمونه گيري اين تحقيق جنبه تصادفي ندارد و صرفا يك تحقيق اكتشافي چه از جنبه نظري و چه از جنبه تجربي به حساب مي آيد.  در عين حال مدل مناسبي از تحقيق عملي را ارائه مي كند كه بنا بر توصيه ي سردبيري مجله جهاني رسانه براي درج در بخش دانشجويي مجله آماده شده است.

طرح مسئله
در حال حاضر در دنيا فرآيند مبادله و خريد و فروش كالا، خدمات و اطلاعات از طريق شبكه هاي كامپيوتري امكان پذير مي باشد.  در كشور ايران نيز در چند سال اخير اقداماتي هرچند اندك در اين راستا انجام شده است.  براي فراگير شدن تجارت الكترونيك در كشور يك بعد مسئله، اقداماتي است كه بايد توسط دولت براي ايجاد و توسعه ي زيرساخت ها و مسائل فني مرتبط با آن انجام گيرد.  بعد ديگر آن، مسئله ي ميزان آگاهي افراد از فرآيند تجارت الكترونيك و كاربرد اين خدمات توسط آنان مي باشد.  اگر تمامي زيرساخت هاي فني، ارتباطي و مخابراتي براي توسعه ي تجارت الكترونيك در كشور فراهم شوند اما مردم انگيزه، توانايي مالي و سواد لازم براي استفاده از اينترنت و خدمات آن در حوزه ي تجارت الكترونيك را نداشته باشند در اين صورت نيز با عقب ماندگي در اين عرصه مواجه خواهيم بود.  
هدف از انجام اين تحقيق ارائه ي شناخت و فهم اين موضوع است كه با توجه به شرايط فعلي كشور در عرصه ي تجارت الكترونيك، جوانان شهر تهران از لحاظ دسترسي به اينترنت، داشتن سواد و آمادگي لازم براي خريد الكترونيكي و استفاده از آن در چه وضعيتي به سر مي برند.
در اين تحقيق سعي بر آن است كه به اين سؤال پاسخ داده شود كه :
چه رابطه اي بين ميزان آگاهي و استفاده ي جوانان شهر تهران از خدمات تجارت الكترونيك با پايگاه اقتصادي- اجتماعي آنها وجود دارد؟

چارچوب نظري: جنبه هاي كاربردي نظريه ي شكاف ديجيتال
نظريه ي شكاف ديجيتال از نظريه ي شكاف آگاهي ريشه گرفته است.  تيكنور، دونوهو و اولين نخستين بار نظريه ي شكاف آگاهي را در سال 1970 اينگونه مطرح كردند كه:
وقتي ريزش اطلاعات رسانه هاي جمعي به نظام اجتماعي افزايش مي يابد، بخش هايي از جمعيت با پايگاه اقتصادي-اجتماعي بالاتر سريع تر از بخش هايي با پايگاه پايين تر  اين اطلاعات را كسب مي كنند به طوري كه شكاف آگاهي ميان اين بخش ها به جاي اينكه كاهش يابد، افزايش پيدا مي كند.  در واقع بر اساس اين نظريه، عواملي چون پايگاه اقتصادي-اجتماعي و نيز علاقه مندي و انگيزش افراد در شكاف آگاهي مؤثر است (سورين و تانكارد، 1992: 363).
با ورود فناوري هاي نوين اطلاعاتي و ارتباطي به عرصه هاي گوناگون زندگي افراد، نظريه ي شكاف آگاهي با تغييراتي همراه شد و تحت عنوان نظريه ي شكاف ديجيتال مطرح گرديد.  بر اساس نظريه شكاف ديجيتال، ديگر صرف حضور رسانه هاي سنتي (تلويزيون،راديو و مطبوعات) و نيز عدم دسترسي به آنها و عدم آگاهي از محتواي آنها نيست كه منجر به شكاف آگاهي ميان افراد مي گردد.  بلكه اين رسانه هاي ديجيتال چون رايانه، تلفن همراه و مهمتر از همه شبكه ي شبكه ها يعني اينترنت است كه مي تواند مبنايي باشند بر بروز شكاف ديجيتال ميان كشورهاي غني و فقير و نيز ميان انسان هاي غني و فقير از لحاظ سواد و نيز از لحاظ پايگاه اقتصادي كه به آن تعلق دارند.
شكاف ديجيتال را مي توان به فراهم نبودن ارتباط فيزيكي و دسترسي به سخت افزار كامپيوتر و شبكه و نيز به فرصتي كه گروه هاي محروم و فاقد توانايي در استفاده ي مؤثر از فناوري اطلاعات از دست داده اند، تعريف كرد (شيرمحمدي، 1382)
بنا بر اين نظريه مي توان گفت كه ميزان آگاهي و استفاده از خدمات تجارت الكترونيك بنگاه با مصرف كننده (B TO C ) در ميان جوانان شهر تهران متفاوت است.  چرا كه جوانان به قشرهاي مختلف اقتصادي و اجتماعي تعلق دارند.  دسترسي به رايانه و در مرحله ي بعد اينترنت، آگاهي از قابليت هاي اينترنت در ارائه ي خدمات گوناگون، استفاده از خدماتي كه اينترنت ارائه مي دهد و نيز اعتقاد به مزايايي كه استفاده از اين خدمات براي آنها به دنبال دارد‏، همگي در ميان جوانان شهر تهران يكسان نيست.  در واقع فرضيه هاي منبعث از نظريه ي شكاف ديجيتال چنين مي گويد.
شهيندخت خوارزمي، شكاف ديجيتال را در چهار سطح مطرح مي كند:

دسترسي داشتن به كامپيوتر، اينترنت و خدمات اينترنت

سطح سواد الكترونيك و آگاهي افراد از خدمات جامعه ي اطلاعاتي

استفاده ي مؤثر از خدمات رسانه هاي نوين

باور به اينكه بدون فناوري هاي اطلاعاتي و ارتباطي نمي توان ادامه ي حيات داد.  (خبرگزاري دانشجويان ايران، 1387).

پرسشنامه ي اين تحقيق براساس اين چهار سطح تدوين شده است به طوري كه بتوان دسترسي جوانان شهر تهران به سايت هاي تجارت الكترونيك، استفاده ي آنها از سايت هاي تجارت الكترونيك و اعتقاد آنها مبني بر اهميت تجارت الكترونيك و فوايد آن را سنجيد.

 

فرضيات

روش شناسي سنجش آگاهي اينترنتي جوانان از تجارت الكترونيك
براي سنجش ميزان آگاهي و استفاده ي جوانان شهر تهران از خدمات تجارت الكترونيك بنگاه با مصرف كننده و ارتباط آن با پايگاه اقتصادي-اجتماعي آنان، بر اساس چهار سطح شكاف ديجيتال (شكاف دسترسي، شكاف آمادگي، شكاف كاربري و شكاف اثربخشي) پرسشنامه اي تهيه كردم (پيوست در انتهاي مقاله).  سپس، از طريق نمونه گيري اتفاقي و نيمه تصادفي 150 نفر را به عنوان نمونه انتخاب كردم و پرسشنامه را به 150 نفر از جوانان شهر تهران ارائه كردم.  نمونه گيري به اين صورت انجام شد كه از هر منطقه پنجگانه تهران (شمال-وليعصر، جنوب-ميدان امام حسين، شرق-ميدان رسالت،غرب-صادقيه و مركز-اميرآباد)، 30 نفر از جوانان را به صورت اتفاقي با محوريت تساوي جنسي (15 نفر مرد- 15 نفر زن)  انتخاب كردم.  در انتخاب نمونه سعي شد كه جوانان در قشرهاي مختلف به طور مثال رانندگان، فروشندگان، كارمندان و دانشجويان در نظر گرفته شوند و در واقع نمونه ي انتخاب شده قابل اعتماد و اعتبار باشد اگرچه به اين مهم نيز آگاهي داشتم كه اين نمونه نمي تواند به لحاظ آماري كاملا تصادفي باشد.  پس از تكميل پرسشنامه ها، آنها را جمع آوري كرده و اطلاعات آنها را در برنامه اس پي اس اس وارد كردم و سپس از روش تحليل ساده براي آزمون فرضيه ها استفاده كردم.  نتايج يافته ها به شرح زير مي باشد.

يافته ها و تحليل يافته ها
براي سنجش اينكه آيا سؤالات داراي اعتبار و تكرارپذيري هستند از آزمون آلفاي كرونباخ كه يكي از آزمون هاي پايايي است، استفاده كردم (جدل 1).
 

جدول 1. آزمون سنجش انسجام دروني گويه ها

آزمون آلفاي كرونباخ به دست آمده براي 9 سؤالي كه ميزان آگاهي و استفاده از خدمات تجارت الكترونيك را مي سنجيد برابر است با 75/0 كه ميزان قابل قبولي است و نشان دهنده ي تكرار پذيري و پايايي سؤالات متغير براي سنجش ميزان آگاهي و استفاده از خدمات تجارت الكترونيك است.

جدول 2: آزمون متقاطع ارتباط تحصيلات با آگاهي اينترنتي

فرضيه 1 : به نظر مي رسد بين تحصيلات بيشتر جوانان و ميزان آگاهي واستفاده بيشتر آنان از خدمات تجارت الكترونيك رابطه معناداري وجود دارد (جدول 2).
با توجه به نتايج ضريب همبستگي اسپيرمن، در فاصله ي 95 درصد، سطح معناداري برابر است با 00/0 (sig=00/0 ).  بنابراين اين فرضيه تأييد مي شود.  به عبارت ديگر بين تحصيلات بيشتر جوانان و ميزان آگاهي و استفاده بيشتر آنان از خدمات تجارت الكترونيك رابطه معناداري وجود دارد.  شدت اين رابطه قوي است و جهت رابطه بين اين دو متغير مثبت و مستقيم است.  به عبارت ديگر با افزايش تحصيلات جوانان، ميزان آگاهي و استفاده ي آنان از خدمات تجارت الكترونيك بيشتر مي شود.

جدول3: آزمون متقاطع ارتباط طبقه اقتصادي با آگاهي اينترنتي

فرضيه 2 : هرچه جوانان از لحاظ اقتصادي به طبقه بالاي جامعه تعلق داشته باشند، ميزان آگاهي و استفاده آنان از خدمات تجارت الكترونيك بيشتر است (جدول 3).
در فاصله ي اطمينان 95 درصد، سطح معناداري برابر است با 00/0 (sig=00/0 ) بنابراين فرضيه تأييد مي گردد.  به عبارت ديگر بين تعلق جوانان به طبقه ي بالاي جامعه از لحاظ اقتصادي و استفاده آنان از خدمات تجارت الكترونيك رابطه معناداري وجود دارد.  شدت اين رابطه با توجه به ضريب همبستگي نسبتاً قوي است و جهت رابطه مثبت و مستقيم است.  به عبارت ديگر با بالا رفتن تعلق جوانان به طبقه بالاي جامعه از لحاظ اقتصادي، ميزان آگاهي واستفاده آنان از خدمات تجارت الكترونيك بيشتر مي شود.

جدول 4: تحصيلات

جدول 5: ميزان تحصيلات جوانان

براساس داده هاي به دست آمده، بيشتر پاسخگويان (0/28 درصد) اعلام كرده اند 16 سال (كارشناسي) تحصيل كرده اند (جدول 4 و 5).

جدول 6: ميزان درآمد

جدول 7: ميزان درآمد خانواده جوانان

بيشتر پاسخگويان (3/33) اعلام كرده اند ميزان درآمد خانواده شان 800000 تومان و بيشتر است (جدول 6 و 7).
 

جدول 8: ميزان آگاهي و استفاده از خدمات تجارت الكترونيك

جدول 9: ميزان آگاهي و استفاده از خدمات تجارت الكترونيك

بيشتر پاسخگويان (3/33 درصد) اعلام كرده اند ميزان آگاهي و استفاده شان از خدمات تجارت الكترونيك خيلي كم مي باشد (جدول 8 و 9).
همانطور كه در بخش روش شناسي توضيح مختصري داده شد، سؤالات پرسشنامه بر اساس چهار سطح شكاف ديجيتال تدوين شد تا از اين طريق بتوان ميزان دسترسي، آمادگي.  كاربري و اثربخشي مرتبط با خدمات تجارت الكترونيك از سوي جوانان شهر تهران را سنجيد.  در ادامه به تشريح وتحليل يافته هاي هر يك از سطوح به طور جداگانه پرداخته خواهد شد.

اين سطح را با پرسش زير عملياتي كردم: در هفته به طور متوسط چند ساعت از اينترنت استفاده مي كنيد؟
 

جدول 10: ساعت استفاده از اينترنت

جدول 11: ساعت استفاده از اينترنت در هفته

همان طور كه در جداول بالا (10 و 11) مشخص است، بيشتر پاسخگويان (0/36 درصد) كمتر از 4 ساعت (خيلي كم) از اينترنت استفاده مي كنند.
همان طور كه مشاهده مي شود در كل، استفاده ي جوانان شهر تهران از اينترنت از لحاظ كميت خيلي مطلوب نيست؛ يكي از عوامل پايه اي و مقدماتي براي استفاده از خدمات تجارت الكترونيك، آن لاين بودن در شبكه مي باشد.  اما همان طور كه داده ها نشان مي دهند استفاده جوانان از اينترنت در هفته بنا به هر دليلي، خيلي كم مي باشد.

جدول 12: اطلاع از فعاليت فروشگاه هاي اينترنتي

جدول 13: اطلاع جوانان از فعاليت فروشگاه هاي اينترنتي

بيشتر پاسخگويان (7/78 درصد) اعلام كرده اند كه از فعاليت فروشگاه هاي اينترنتي در كشور، خبر ندارند.  يكي از جنبه هايي كه سطح آمادگي جوانان در ارتباط با خدمات ارائه دهنده ي اينترنت را مي سنجد ميزان آگاهي آنان از فعاليت اشخاص حقيقي وحقوقي گوناگون در خصوص اين خدمات مي باشد حتي اگر از اين خدمات استفاده نكنند (جدول 12 و 13).
در كشور ايران هم اكنون فروشگاه هاي اينترنتي بسياري ايجاد شده اند كه كم يا زياد و خوب يا بد به هر حال مشغول ارائه خدمات هستند اما همان طور كه در جدول بالا ديده مي شود، تعداد بسيار كمي از جوانان تهراني از فعاليت اين فروشگاه هاي اينترنتي با خبر مي باشند كه يكي از دلايل آن را مي توان عدم اطلاع رساني و نيز تبليغات مؤثر در اين خصوص از طريق رسانه هاي مختلف، آموزش وپرورش، دانشگاه ها و مؤ سسات گوناگون دانست.
در سؤال بعد، از پاسخگويان خواسته شد كه در صورت اطلاع از فعاليت فروشگاه هاي اينترنتي در كشور، دو نمونه را نام ببرند كه تنها 26 نفر از 150 نفر جوانان مورد بررسي در اين تحقيق، از فروشگاه هاي اينترنتي نام بردند.  بيشتر آنها (5/11 درصد) از فروشگاه هاي كتاب نام بردند و پس از آن، (7/7 درصد) فروشگاه كاج و (7/7 درصد) shop. ir .

جدول 14: استفاده جوانان از پست الكترونيكي

جدول 15 : ميزان استفاده جوانان از پست الكترونيكي

بيشتر پاسخگويان (3/37 درصد) اعلام كرده اند اصلاً از پست الكترونيكي در هفته استفاده نمي كنند (جدول 15).
- تا چه حد اطلاعات مورد نياز خود را با انجام جستجو در وب به دست مي آوريد (جدول 16 و 17)؟
 

جدول 16: به دست آوردن اطلاعات از وب

جدول 17: به دست آوردن اطلاعات از وب

بر اساس جدول بالا، بيشتر پاسخگويان (3/29 درصد) اعلام كرده اند زياد از وب اطلاع به دست مي آورند.
برخلاف آنكه استفاده ي جوانان مورد بررسي در اين تحقيق از پست الكترونيكي براي ارسال و دريافت پيام ها، در حد مطلوبي نمي باشد اما استفاده ي آنها از اينترنت براي كسب اطلاعات مورد نياز خود، مطلوب است.

جدول 18: توانايي استفاده از آنتي ويروس ها

جدول 19: توانايي استفاده از آنتي ويروس ها

يكي از ملزومات اساسي براي داشتن امنيت در محيط اينترنت، توانايي مقابله با پيامدهاي منفي و مخرب اينترنت و در واقع استفاده از آنتي ويروس ها مي باشد.  اهميت اين مسئله در مورد استفاده از خدمات تجارت الكترونيك وخدمات وكالاهايي كه فروشگاه ها، شركت ها و مؤسسات از طريق اينترنت به افراد ارائه مي دهند، بسيارزياد است.  در واقع يكي از جنبه هايي كه آمادگي جوانان را براي استفاده از خدمات تجارت الكترونيك بنگاه با مصرف كننده مي تواند نشان دهد، توانايي آنها در استفاده از آنتي ويروس ها مي باشد.
براساس جدول بالا، جوانان در حد كمي (3/31 درصد) توانايي استفاده از آنتي ويروس ها را دارا مي باشند.
 

 
چهار سؤال ذكر شده در بالا، سطح آمادگي جوانان شهر تهران براي استفاده از خدمات تجارت الكترونيك بنگاه با مصرف كننده را سنجيد.  به طور كلي براساس پاسخگويي به اين چهار سؤال، مي توان گفت كه جوانان از آمادگي مطلوب و مناسب براي آنكه از خدمات تجارت الكترونيك بهره ببرند، برخوردار نيستند.

- به طور متوسط چند بار درهفته براي كسب اطلاع راجع به كالاها، خدمات و قيمت آنها از سايت هاي خريد و فروش اينترنتي استفاده مي كنيد (جداول 20 و 21)؟

جدول 20: كسب اطلاع از سايت هاي خريد و فروش اينترنتي

جدول 21: كسب اطلاع از سايت هاي خريد و فروش اينترنتي

در حال حاضر يكي از راه هاي بسيار آسان براي اطلاع از كالاها و خدمات و قيمت آنها كه نياز به صرف وقت و هزينه ي آنچناني ندارد، استفاده از سايت هاي اينترنتي و نيز جستجو در وب مي باشد.  وقتي اينترنت به عنوان يكي ابزار ارتباطي دو طرفه، اين امكان را فراهم مي كند كه در منزل و يا در محل كار از كالاها و خدمات مورد نياز خود و نيز قيمت آنها، آگاهي پيدا كنيم ديگر چه نيازي است كه در مكان هاي عرضه ي آنها با مشقت هاي خاصي كه به همراه دارد حضور پيدا كرد؟
اما همان طور كه مشاهده مي شود، بيشتر جوانان مورد بررسي در اين تحقيق (3/69 درصد) اصلاً از سايت هاي خريد و فروش اينترنتي اطلاع كسب نمي كنند.

جدول 22: احتمال خريد اينترنتي توسط جوانان

جدول 23: درصد احتمال خريد اينترنتي

اين سؤال همچون سؤال قبلي، سطح كاربري خدمات تجارت الكترونيك نزد جوانان شهر تهران را مي سنجد.  با اين تفاوت كه در سؤال قبلي، كاربري صرفاً در حد كسب اطلاع از سايت هاي خريد و فروش بود نه خريد اما اين سؤال، ميزان تمايل جوانان شهر تهران را به خريد از طريق اينترنت مي سنجد.
براساس داده هاي به دست آمده، 50 درصد پاسخگويان اعلام كرده اند كه اصلاً‏ خريد اينترنتي نمي كنم وكمتر از 20 درصد احتمال خريد اينترنتي را مي دهم.  بنابراين در كل، جوانان تمايلي به استفاده از خدمات تجارت الكترونيك ندارند و خريد به شيوه ي سنتي و يا فيزيكي را ترجيح مي دهند.

چقدر معتقد هستيد كه خدمات تجارت الكترونيك، فوايد ومزاياي بي شماري براي جامعه ايراني به همراه دارد (جداول 24 و 25)؟
 

جدول 24: اعتقاد به مزاياي خدمات تجارت الكترونيك

جدول 25: اعتقاد به مزاياي تجارت الكترونيك

بيشتر پاسخگويان (7/38 درصد) گفته اند زياد به مزاياي تجارت الكترونيك اعتقاد دارند.  بنابراين از لحاظ سطح اثربخشي (اعتقاد به مزاياي خدمات تجارت الكترونيك) جوانان در سطح مطلوب وقابل قبولي مي باشند.  اينكه مردم جامعه اي اعتقاد داشته باشند كه يك فناوري جديد و يا خدمتي نوين مي تواند فوايد و مزاياي بسياري براي جامعه داشته باشد، پايه ومبنايي است براي آنكه بتوان آنها را به استفاده از آن فناوري و ايجاد آمادگي هايي در خود براي استفاده از آن، ترغيب كرد.

-  چقدر به فروشگاه هاي اينترنتي ايراني اعتماد داريد (جداول 26 و 27)؟
 

جدول 26: اعتماد به فروشگاه هاي اينترنتي ايراني

جدول 27: اعتماد جوانان به فروشگاه هاي اينترنتي ايراني

نداشتن اعتماد به فروشگاه هاي اينترنتي ايراني به دليل فراهم نكردن امنيت لازم براي كاربران و اطلاعات شخصي كه ارائه مي دهند و نيز به دليل عدم پاسخگويي مناسب و به موقع به كاربر چه در مرحله ي انتخاب كالا وخدمات و اطلاع از آنها و چه در مرحله ي خريد وتحويل كالا، يكي از دلايل بسيار مهم و اساسي استفاده نكردن از فروشگاه هاي اينترنتي فعال در كشور مي باشد.
همان طور كه در جدول بالا مشخص است، بيشتر پاسخگويان (3/39 درصد) اعلام كرده اند خيلي كم به فروشگاه هاي اينترنتي ايراني اعتماد دارند، به عبارت ديگر 50 درصد پاسخگويان اعلام كرده اند اصلاً و خيلي كم به فروشگاه هاي اينترنتي ايراني اعتماد دارند.

نتيجه گيري
خريد اينترنتي به عنوان يكي از زير مجموعه هاي تجارت الكترونيك داراي مزاياي بسياري مي باشد به طوري كه مي تواند زندگي افراد را ارتقاء بخشد.  استفاده از فروشگاه هاي اينترنتي براي ساكنان كلان شهرهايي چون تهران حداقل داراي سه مزيت مهم است: كاهش ترافيك، كاهش آلودگي هوا و صرفه جويي در وقت و انرژي.  
براساس يافته هاي به دست آمده از اين تحقيق نيز، مشخص شد كه جوانان شهر تهران، به اثربخش بودن تجارت الكترونيك بنگاه با مصرف كننده و اينكه تجارت الكترونيك فوايد بي شماري براي جامعه ي ايران به همراه دارد اعتقاد دارند.  اما آنها از لحاظ ساعاتي كه در هفته از اينترنت استفاده مي كنند، ميزان آمادگي كه بايد به عنوان يك شهروند الكترونيك داشته باشند تا بتوانند از خدمات تجارت الكترونيك به بهترين نحو، بهره ببرند و نيز حداقل استفاده اي كه مي توانند از فروشگاه هاي اينترنتي ايراني ببرند (كسب اطلاع از انواع كالاها وخدمات و قيمت آنها) و حتي در مرحله ي بالاتر، خريد كالا و خدمات، در وضعيت نامطلوبي به سر مي برند.  علاوه براين موارد،جوانان اعتماد بسيار كمي به فروشگاه هاي اينترنتي فعال در كشور دارند چرا كه از محرمانه بودن اطلاعات شخصي خود نگران هستند.       
همچنين يافته هاي به دست آمده از تحقيق نشانگر آن بوده اند كه با بالارفتن ميزان تحصيلات جوانان وطبقه اقتصادي كه به آن تعلق دارند ميزان آگاهي و استفاده آنها از خدمات تجارت الكترونيك بيشتر مي شود.  بنابراين دو متغير ميزان تحصيلات و پايگاه اقتصادي جوانان تأثير قابل توجهي در ميزان آگاهي آنان از خدمات تجارت الكترونيك، آمادگي آنها براي استفاده از اين خدمات ونيز استفاده ي آنها از خدمات دارد.  بنابراين نه تنها در مقايسه ي كشور ايران با كشورهاي توسعه يافته و نه تنها در مقايسه ي شهر تهران با ديگر شهرهاي ايران بلكه حتي در ميان جوانان ساكن شهر تهران نيز با پديده ي شكاف ديجيتال مواجه هستيم.
مسلماً قدم اول براي توسعه ي تجارت الكترونيك در كشور و استفاده از خدمات آن توسط مردم و به خصوص جوانان به عنوان افرادي كه به راحتي مي توانند تكنولوژي هاي نوين را بپذيرند و بهترين استفاده را از آنها ببرند، آن است كه زير ساخت هاي فني و ارتباطي ونيز قوانين مرتبط با اين موضوع به درستي تأمين شود.  از سوي ديگر بايد به اين مسئله نيز توجه كرد كه اگر زيرساخت ها و مسائل فني و بنيادي براي ايجاد وگسترش تجارت الكترونيك تأمين شود اما زيرساخت هاي فرهنگي و آگاهي هاي لازم در اين خصوص به افراد داده نشود ونيز آمادگي هايي كسب نكرده باشند تا بتوانند به راحتي و بدون دغدغه از سايت هاي خريد و فروش استفاده كنند، باز هم در زمينه ي توسعه ي تجارت الكترونيك با مشكل مواجه خواهيم بود.  فرهنگ خريد از فروشگاه هاي اينترنتي اگر نه در بين مردم لااقل در بين جوانان و نيز نوجوانان كه آينده ي كشور از آن آنها است بايد دروني شود.